5. Rola filozofii

Uprawianie filozofii, a uprawia ją każdy na swój własny użytek¹⁴⁴⁾, winno zbliżać człowieka ex definitione do mądrości. Czym jednak jest ta 'mądrość'? Jaki zakres należy nadać temu pojęciu, aby wszyscy się z nim zgodzili? "Obecnie (...) uważa się, że refleksja filozoficzna powinna iść równolegle z najlepszą praktyką, jaką prowadzi się na każdym z pól intelektualnych dociekań."¹⁴⁵⁾ Taki pogląd na sposób uprawiania filozofii nie panował zawsze. Przez dużą część historii myśli filozoficznej prymat wiodły w niej prądy, które stawiały sobie za cel oddzielenie filozofii od doświadczenia. Czysty ogląd, podejście aprioryczne, analiza pierwszych zasad w oderwaniu od życia, które wydawało się bądź niegodne uwagi, bądź sprowadzające filozofa na manowce i szkodliwe - to właśnie stanowiło esencję filozofii, uczonej spekulacji, nauki dla wybranych. I rzeczywiście - profesjonalne zajmowanie się nią nie jest możliwe dla każdego, jednak nie inaczej niż biologią, fizyką, językoznawstwem, czy choćby kładzeniem bruku na ulicy. Do osiągnięcia kunsztu w każdej dziedzinie potrzebne są odpowiednie dla niej kwalifikacje, predyspozycje i temperament. Filozofia, tak jak inne dziedziny, związana jest z życiem człowieka¹⁴⁶⁾ i jest przez to życie uwarunkowana. Spektrum jej zainteresowań jest bardzo szerokie, lecz w centrum jej uwagi zawsze znajduje się człowiek. Problemy zdające się abstrahować od życia jednostki, takie jak rozstrzygnięcia aksjologiczne czy zagadnienia ontologii zawsze są z nią związane, ponieważ muszą być rozpatrywane przez nią właśnie. Ignorowanie uwarunkowania spekulacji jest pociągające - badacz odkrywający przy pomocy swojego rozumu 'wieczne, nienaruszalne prawdy' czuje dreszcz emocji - czuje, że uchyla zasłonę 'Wielkiej Tajemnicy'. "Trzeba przyznać, że roztrząsania spraw głębokich budzą osobliwą fascynację, nawet jeśli ani słuchacze, ani dyskutanci ich nie rozumieją. Czujemy ów dwuznaczny dreszcz, obecność rozwartej otchłani."¹⁴⁷⁾

Dla pragmatyzmu powiązanie filozofii z praktyką jest ścisłe i nierozerwalne. Każda spekulacja, która ma wpływ na życie człowieka (a większości z nich takiego wpływu odmówić nie można), oddziałuje na jego postępowanie. Każde niemal doświadczenie modyfikuje jego życie, zatem analiza filozoficzna to analiza ludzkiego doświadczenia.

5.1. Nieusuwalność temperamentu filozofa z jego rozmyślań

"Historia filozofii to są w znacznej mierze dzieje swego rodzaju zderzania się temperamentów. Jakkolwiek takie podejście niektórym moim kolegom wydać się może uwłaczające, nie mogę nie brać tego zderzenia w rachubę, gdyż wyjaśnia wiele rozbieżności między filozofami. Filozof zawodowy, niezależnie od temperamentu, stara się go zatuszować, kiedy filozofuje. Konwencjonalny obyczaj nie uważa temperamentu za żadne uzasadnienie, filozof zatem wyniki swe usiłuje opierać wyłącznie na racjach nieosobistych. A jednak w rzeczywistości to temperament określa jego skłonności głębiej niż jakakolwiek ze ściślej obiektywnych przesłanek. To temperament w taki czy inny sposób decyduje o wymowie świadectw, skłaniając filozofa do bardziej uczuciowego bądź surowego poglądu na świat, tak samo po prostu, jak gdyby sprawiał to jakiś fakt czy zasada. Filozof zdaje się na temperament."¹⁴⁸⁾ Skrajnie subiektywistyczne stanowisko Jamesa odnośnie wszelkich aspektów życia ludzkiego dotyka także samej spekulacji filozoficznej. Opierając się na zróżnicowaniu doświadczenia i wyznaczanych przez filozofów celów wysnuwa on wniosek o uwarunkowaniu uprawianej przez nich filozofii ich życiem. Filozof to człowiek, który w specyficzny dla siebie sposób zaspokaja swoje pragnienia. Jego potrzebom poznawczym i praktycznym odpowiada wypracowany przez niego światopogląd. Zgodnie z takim podejściem nie można stwierdzić, że filozofia jednego człowieka jest lepsza od innej, bądź od podejścia zdroworozsądkowego, światopoglądu naukowego czy religijnego.

Pragnienie wywyższenia jednego systemu (zwykle przez siebie wyznawanego) towarzyszyło ludziom od początków ich aktywności teoretycznej; uwarunkowane było ono przeświadczeniem o możliwości istnienia tylko jednego systemu prawdziwego: "Systemy uznane za pewne i udowodnione zawsze były bożyszczami dusz tęskniących."¹⁴⁹⁾ Pierwszymi, którzy przeciwstawili się takiemu poglądowi, byli sceptycy. Wykazywali oni na różnorodność doznań i płynących z nich przeświadczeń. Podkreślali różnice występujące pomiędzy ludźmi¹⁵⁰⁾, które znajdowały swoje ujście w różnorodnych systemach filozoficznych.

5.2. Filozofia jako droga do skutecznego działania

Uznawana przez sceptyków za nieusuwalną wielość ujęć świata doprowadzała ich do przekonania, że dyskusje teoretyczne o pierwszych przyczynach - o świecie, który stoi za naszymi doznaniami - wprowadzają tylko zamęt i szkodliwe dla człowieka niezaspokojenie. Poznająca jednostka poszukując absolutnej pewności skazuje się na niepowodzenie wypływające z niedoskonałości jej aparatu poznawczego. Niezgodność pojawiająca się w relacjach różnych zmysłów, kłopoty z hierarchizowaniem świadectwa zmysłów i osądu rozumu, a wreszcie wewnętrzne sprzeczności umysłu doprowadzają ją do stanu wiecznego rozchwiania; osoba nie posiadająca ostatecznych, nienaruszalnych kryteriów (a takich poszukująca) popada w zamęt i nie wie, czym kierować się w swoim działaniu. Działać jednak musi. Za każdym razem, gdy poddaje analizie przyczyny swojego postępowania, do głosu dochodzi wspomniany dysonans i czyni z niej osobę nieszczęśliwą. "Otóż i sceptycy myśleli, że zdobędą niezakłócony spokój, jeśli rozsądzą sprzeczności rzeczy jawnych i rzeczy umysłowych, nie mogąc zaś tego dokazać, wstrzymali się od wyrokowania, kiedy się zaś wstrzymali, wydarzył się im niejako niezakłócony spokój, towarzyszący powściągliwości, niby cień ciału."¹⁵¹⁾ Omawiany przez Sekstusa Empiricusa spokój jest warunkiem dobrze uzasadnionego i skutecznego działania.

"Jedynym zrozumiałym celem myśli w ruchu jest osiągnięcie wierzenia, czyli spokoju myślowego. Tylko wtedy, gdy myśl nasza o jakimś przedmiocie znalazła spokój w wierzeniu, możemy mocno i z pewnością przystąpić do działania nad tym przedmiotem. Jednym słowem, wierzenia są prawidłami działania i całe zadanie myślenia polega jedynie na zbliżeniu nas do wytworzenia przyzwyczajeń czynnych."¹⁵²⁾ William James także zwraca uwagę na potrzebę spokoju wewnętrznego towarzyszącego podejmowaniu działania. Można wprawdzie działać nie posiadając dobrze uzasadnionego kryterium, ale działanie takie nie jest zwykle dla jednostki refleksyjnej satysfakcjonujące. Wraz ze wzrostem samoświadomości wzrasta także potrzeba znalezienia uzasadnienia dla swoich wyborów. Korespondencyjna teoria prawdy i pochodna jej teoria wiedzy zawierają tyle słabych punktów, że nie można uznać je za wystarczająco dobrze uzasadnione kryterium działania.¹⁵³⁾ Jako alternatywę filozofia pragmatystyczna podaje kryterium oczekiwanej, subiektywnej użyteczności działania. Umożliwia ono znalezienie satysfakcjonującego uzasadnienia dla wielu teorii i w ten sposób sprawniejsze działanie posługującego się nim podmiotu.

Na subiektywną użyteczność składają się przyjęte przez empirycznych sceptyków kryterium probabilistyczne oraz oczekiwana użyteczność działania - wszystko zrelatywizowane do działającej jednostki. "Im wyższy jest koszt pomyłki, tym większy wydatek są skłonni ponieść społeczność i jednostka (której jest ona członkiem) w poszukiwaniu dodatkowego świadectwa. Wskazuje to na warunek pragmatyczny wymagający, że aby jednostka prawomocnie uznawała zdanie p powiązane ze świadectwem e za prawdziwe, oczekiwany koszt pozyskania dodatkowego, istotnego świadectwa p' musi być wyższy, niż oczekiwany koszt działania w oparciu o p, który zostałby poniesiony, jeśli p okazało się później błędne. Jak to już było podkreślane wiedza bazowa będzie grała rolę w określaniu, jakie dodatkowe świadectwo jest 'istotne'."¹⁵⁴⁾ Definicja ta omawia zasady przyjmowania maksym praktycznych i wskazuje na te z nich, które prowadzą do działania jak najbardziej skutecznego. Bilans zysków i strat poniesionych w trakcie poszukiwania uzasadnienia dla przekonania wskazuje jednoznacznie na to, jakimi regułami winna kierować się jednostka. Pragmatyczny warunek akceptacji sądów pozwala jej na przeprowadzenie takiego bilansu.

5.3. Filozofia jako zaspokajanie potrzeb

W pragmatyzmie nie nadaje się specjalnego statusu żadnemu typowi potrzeb - każdy człowiek winien zbudować ich hierarchię na swój własny użytek. w zależności od jego preferencji może on stwierdzić, że to właśnie filozofia zaspokaja w najlepszy sposób pewne z nich.

Jednym z zadań, jakie stawia się każdej filozofii, jest podanie kryterium prawdy. Jamesowski pragmatyzm podając takie kryterium wskazuje na fakt, że jego zadaniem jest przede wszystkim umożliwienie skuteczniejszego działania. W odróżnieniu od większości systemów filozoficznych traktujących 'prawdę' jako wartość ostateczną, w pragmatyzmie dąży się do prawdy, ponieważ zdania prawdziwe są zdaniami przynoszącymi podmiotowi pożytek. "Utożsamienie prawdy z dobrem, które traktujemy jako istotę pragmatycznej teorii prawdy, podważa zasadnicze wyobrażenie filozoficzne, związane z pojęciem prawdy, i prowadzi do jego całkowitego zniszczenia. Prawda będąca zazwyczaj wartością poznawczą zostaje przekształcona w wartość praktyczną, realizującą się w sferze działania. Prawda jest wartością samodzielną. Pragmatyzm natomiast głosząc, że prawdziwości samej przez się w ramach poznania nie można wyjaśnić, że winna ona być zredukowana do działania, jak każde ze zjawisk myślowych, odrzuca jej istnienie jako samodzielnej wartości poznawczej. Prawda jako wartość poznawcza staje się pochodną wartości witalnej. Dlatego też pragmatyczna koncepcja prawdy jest zasadniczo odmienna od tych wszystkich teorii filozoficznych, które traktują prawdę jako samodzielną, ostateczną wartość poznawczą."¹⁵⁵⁾

Podanie przez pragmatyzm kryterium odróżniania prawdy od fałszu jest wstępnym warunkiem sprawnego działania. Posługując się taki probierzem człowiek może realizować swoje zamierzenia na polu nauki, polityki, życia codziennego i wielu innych dziedzin. Także w filozofii stosowanie metody pragmatycznej wpływa na redukcję nieistotnych spekulacji i łatwiejsze dochodzenie do pożądanych rozwiązań.

Filozofia oprócz potrzeb praktycznych (wypracowanie narzędzi sprawnego myślenia, a więc i działania) zaspokaja także potrzeby intelektualne i emocjonalne. Poziom komplikacji pewnych rozważań filozoficznych utrzymuje umysł w 'dobrej kondycji', jest swoistym ćwiczeniem, którego konsekwencje są widoczne w praktycznych aplikacjach myślenia abstrakcyjnego, kreatywnym podejściu do rozwiązywania problemów i umiejętności spojrzenia z różnych punktów widzenia na rozpatrywany problem.¹⁵⁶⁾ Z drugiej strony spekulacje filozoficzne zaspokajają wymagania temperamentu niektórych jednostek, a wiele tekstów ma krzepiący wpływ na ich samopoczucie.

Najważniejszą zasługą filozofii pragmatycznej jest wypracowanie teoretycznego aparatu akceptacji przekonań. Osoba posiłkująca się takim rozwiązaniem może osiągnąć postulowaną przez sceptyków ataraksję - spokój ducha polegający rezygnacji z sądów apodyktycznych¹⁵⁷⁾, a umożliwiający skuteczne działanie. Zajęcie takiego stanowiska owocuje szeroko pojętym pluralizmem; przeniesienie uwagi z zasad na konsekwencje działania prowadzi do uznania wielości teorii, którymi sprawnie posługują się ludzie. Pragmatyzm staje się metateoretycznym korytarzem łączącym różne, a nawet sprzeczne systemy hipotez i twierdzeń. Wszystkie one, jeżeli tylko chcą poddać się weryfikacji, muszą z niego korzystać. Ocena tego, czy system poddaje się korroboracji, jest pozostawiona samym zainteresowanym - to do nich należy ocena, czy system taki działa. Ocena taka musi być siłą rzeczy subiektywna, bo działanie jest zawsze czyimś działaniem, a jego efekty - efektami dla kogoś.

[ poprzedni || następny]