1. Wstęp

1.1. Pragmatyzm i jego twórcy

Pragmatyzm to nurt w tradycji filozoficznej, który w znaczący sposób wpłynął na stosunek dwudziestowiecznych intelektualistów do zagadnień znaczenia i prawdy. Kierunek ten, zapoczątkowany w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej przez Charlesa Sandersa Peirce'a (1839-1914) oraz Williama Jamesa (1842-1910), a potem rozwijany między innymi przez Johna Deweya (1859-1952), wywołał żywe do dziś polemiki i komentarze. Nie został jednak zarzucony - do powinowactwa z nim przyznają się znani współcześni filozofowie (Richard Rorty, Hillary Putnam), którzy koncentrują się na rozwijaniu wątków dotyczących natury przekonań oraz ich związków z naszymi postawami, uczuciami i potrzebami.

Myśliciele kładący podwaliny pod gmach myśli pragmatycznej należeli do pierwszego amerykańskiego pokolenia wprowadzającego rozdział między spekulacją religijną i filozoficzną. W Ameryce filozofia dosyć długo traktowana była jako organon w rozważaniach teologicznych; samodzielność zaczęła zdobywać sobie dopiero w ostatnich latach dziewiętnastego wieku. Na rozwój spekulacji filozoficznej w Nowym Świecie miało duży wpływ postrzeganie ówczesnych Niemiec jako światowego centrum aktywności intelektualnej. Wielu Amerykanów właśnie tam udawało się na studia filozoficzne i wracało do kraju przywożąc ze sobą bagaż heglizmu, kantyzmu i romantyzmu niemieckiego. Na kształtowanie się sympatii Amerykanów do wspomnianych teorii metafizycznych wpływali także emigranci z kraju Bismarcka.

Specyficzną dla północnoamerykańskiego kontynentu była wtedy myśl klubu transcendentalistów¹⁾. Jego członkowie głosili mistyczny idealizm, spleciony ze sprzeciwiającym się religijnemu dogmatyzmowi indywidualizmem etycznym. Ich hasła - podobne w wymowie do programu romantyzmu europejskiego, lecz z niego bezpośrednio nie czerpiące - nawoływały do powrotu do stanu natury, do sprzeciwu przeciwko opresywności społeczeństwa i rządu oraz do rozwijania własnej, indywidualnej osobowości.

W takiej to właśnie atmosferze wychowywali się przyszli twórcy teorii pragmatycznej. Na uniwersytetach i w życiu codziennym stykali się z filozofią abstrahującą od osiągnięć nauki, przeznaczoną dla osób o tendencjach do kontemplacji i obnażania pozoru świata w pragnieniu ukazania transcendentalnej prawdy.

Około roku 1872 w Harvardzie założony zostaje Klub Metafizyczny. Wśród jego nastawionych jak najbardziej antymetafizycznie założycieli znajdują się między innymi Charles S. Peirce i William James, którzy wpływają w sposób znaczący na panujący w nim intelektualny klimat. "Wiele lat później Peirce, przedstawiając historię pragmatyzmu, powie, że przygotowując referat na spotkanie tego grona, sformułował właśnie po raz pierwszy swą pragmatyczną zasadę znaczenia wyrażeń."²⁾ Większość członków klubu interesując się filozofią czynnie uczestniczyła w eksperymentach naukowych - Peirce zajmował się geodezją i astronomią, James organizował laboratorium psychologiczne, inni realizowali swoje zainteresowania w fizyce, biologii czy prawie. Cechowało ich nastawienie analityczne, antydogmatyczne i antyidealistyczne - słowem naukowe w rozumieniu nauk ścisłych; ostrze ich krytyki obróciło się zatem w pierwszej kolejności przeciwko myślicielom zainspirowanym zarówno najpopularniejszymi wtedy teoriami G.W.F. Hegla, jak i przejmującym metody stosowane przez neokantyzm marburski.³⁾

Pragmatyzm w swej krytyce wykorzystywał metody pozytywizmu - odwoływał się do empiryzmu, fenomenalizmu i doświadczenia życia potocznego. Pragnieniem jego propagatorów była walka z monizmem charakterystycznym dla rozumowania idealistycznego. Monizm ten - czyli przeświadczenie, że istota świata, zwana Absolutem bądź Prawdą, jest jednością oraz jedynością - był nie do przyjęcia dla pragmatystów zarówno ze względu na pozaempiryczny sposób dochodzenia do tego poglądu, jak i na jego konsekwencje. Według Jamesa idealizm transcendentalny prowadził do zrzeczenia się przez człowieka odpowiedzialności za świat i wytwarzania fałszywych przekonań co do jego struktury.

Każdy z filozofów zaliczanych do nurtu pragmatycznego wypracował swoją własną teorię, kładącą nacisk na odmienne zagadnienia. Co więcej - pod pewnymi względami teorie te są niezgodne.⁴⁾ Jednakże wszystkich ich łączyła niechęć do pustych spekulacji połączona z ostrożnością wobec kultu nauki. Dostrzegali oni zagrożenie w scjentyzmie lekceważącym pozanaukowe potrzeby człowieka i traktującym go niemalże jako "żywy automat".⁵⁾ "Wszyscy trzej założyciele pragmatyzmu łączyli naturalistyczne i darwinistyczne spojrzenie na istoty ludzkie z głębokim brakiem zaufania do problemów, które filozofia odziedziczyła po Kartezjuszu, Hume'ie i Kancie. Pragnęli ocalić filozofię od metafizycznego idealizmu, lecz również zachować ideały moralne i religijne od empiryzmu czy pozytywistycznego sceptycyzmu."⁶⁾

William James, traktowany czasami jedynie jako charyzmatyczny popularyzator myśli Charlesa Peirce'a, stworzył nadzwyczaj żywą i oryginalną wersję pragmatyzmu. Zawsze chętnie przyznawał, że inspiracją do jego przemyśleń i twórcą zasady pragmatycznej był jego kolega z Klubu Metafizycznego - Peirce, lecz rozwijane przez niego spekulacje dotyczące strumienia świadomości, pragmatycznej metody rozstrzygania sporów, charakterystyki typów doświadczeń czy wreszcie zagadnień prawdy i wiedzy zasługują z pewnością na miano nowatorskich i odkrywczych.⁷⁾

Myśl Williama Jamesa zawarta zarówno w jego pismach psychologicznych, do których można zaliczyć najbardziej znane "Zasady psychologii" ("The Principles of Psychology", 1890) czy "Doświadczenia religijne" ("The Varietes of Religious Experience", 1902), jak i filozoficznych (z kanonicznym "Pragmatyzmem" na czele) ma wiele cech wspólnych z atakowanym powszechnie sceptycyzmem. Istnieją takie interpretacje pragmatyzmu, które wprost odmawiają w nim miejsca wątpieniu towarzyszącemu filozofii od jej początków.⁸⁾ W mojej pracy pragnąłbym, sprzeciwiając się wspomnianemu ujęciu, wskazać na rolę pewnej wersji myślenia sceptyckiego w konstytuowaniu się spekulacji pragmatycznej, na punkty wspólne obu tych kierunków, a także pokazać, w jaki sposób pragmatyzm asymilując sceptycyzm na polu epistemologii, doprowadza do przezwyciężenia tego ostatniego.

Aby tego dokonać, należy wpierw przybliżyć pojęcia charakterystyczne dla starożytnej i współczesnej myśli sceptycznej. Pozwoli to na jasne oraz precyzyjne sformułowanie tez niniejszej pracy i skrystalizuje zagadnienia, które zostaną w niej podjęte.

1.2. Sceptycyzm

"Przedstawiony prosto sceptycyzm jest poglądem, że nie jesteśmy w stanie wiedzieć czegokolwiek. Bardziej ogólnie (rzecz ujmując) termin 'sceptycyzm' odnosi się do rodziny poglądów, z których każdy odmawia zastosowania pewnej pozytywnej epistemicznej oceny do naszych przekonań. Doktryny sceptyckie mogą więc głosić, że żadne z naszych przekonań nie jest pewne, że żadne nie jest uzasadnione, że żadne nie jest racjonalne, że żadne z naszych przekonań nie jest bardziej racjonalne niż jego zaprzeczenie, i tak dalej."⁹⁾

Nazwa sceptycyzm pochodzi od greckiego słowa skepsis, oznaczającego badanie lub dociekanie. Aktywność taka, choć właściwa dla całej filozofii, pojmowana była przez myślicieli tego nurtu już od starożytności w specyficzny sposób. Najbardziej charakterystycznym dla sceptyków jest ich stosunek do zagadnienia prawdy. "Klasyczne źródło sceptycyzmu stanowi obserwacja, że najlepsze metody, jakimi dysponujemy w danej dziedzinie, nie dają nam kontaktu z prawdą (np. istnieje przepaść między zjawiskiem i rzeczywistością); sceptycy często wskazują, że w wyniku stosowania naszych metod dochodzimy do sprzecznych sądów, a w rezultacie pytanie o prawdę staje się nierozstrzygalne."¹⁰⁾

Należy zwrócić uwagę na fakt, że sceptycy atakowali przede wszystkim teorie oparte na sformułowanej przez Arystotelesa w "Metafizyce" definicji prawdy¹¹⁾ i jej rozwinięciach, znanych we współczesnej epistemologii pod nazwą "korespondencyjnych teorii prawdy". W starożytności sceptycy na czele z Pirronem z Elidy i Ainezydemem z Knossos wypracowali tzw. tropy, będące esencją przeciwstawienia ich myśli dogmatykom. Podstawowych tropów było dziesięć; wszystkie omawiały aporie, czyli trudności występujące w poznaniu zmysłowym i umysłowym. "Owe sposoby, tryby, środki i drogi, zwane tropami, sprowadza Sekstus¹²⁾ do trzech najogólniejszych, polegających na przeciwstawianiu:

1) zmysłów zmysłom (...);
2) umysłów umysłom (...);
3) umysłów zmysłom (...)."¹³⁾

Tropy, chociaż nie przywoływane w formie kanonicznej, ciągle stanowią osnowę wielu argumentów wysuwanych współcześnie w polemikach antydogmatycznych.¹⁴⁾ Linia takich polemik opierała i opiera się także na tzw. alternatywach sceptyckich, czyli hipotezach sugerujących, że konstytucja świata może być radykalnie odmienna od przyjmowanej powszechnie. Konstytucja ta - jednakowoż - wciąż byłaby zgodna z naszymi doświadczeniami.

Alternatywy te opierają się na tożsamych materialnie konstrukcjach:

1. Wszechmocny demon Kartezjusza - potężna istota, której wszystkie wysiłki zmierzają do wprowadzenia nas w błąd.¹⁵⁾ Jej wszechmoc gwarantuje, że nie mamy szans zorientować się co do zachodzącego stanu rzeczy.
2. Mózg zamknięty w pojemniku¹⁶⁾ - używający techniki naukowiec doprowadza do naszego mózgu wszelkie bodźce i sprawia, że żyjąc nie zdajemy sobie sprawy z naszego prawdziwego położenia.

z logicznego punktu widzenia alternatywy te opierają się na następującej konstrukcji:

"Twierdzimy, że wiemy P na podstawie H. Istnieje zdanie Q, które jest dysjunkcją dla P, tzn. P i Q nie mogą być zarazem prawdziwe. Jeżeli potrafimy wyprowadzić Q z H, to Q jest alternatywą sceptycką dla P."

Argumentacja zwolenników sceptycyzmu skierowana była zarówno przeciwko racjonalizmowi jak i empiryzmowi, realizmowi i idealizmowi oraz wszystkim systemom aspirującym do osiągnięcia prawdy. Pragmatyczna teoria prawdy wniosła nową jakość do filozofii, tworząc w ten sposób możliwość interakcji wypracowanych na przestrzeni stuleci argumentów sceptyckich i jej postulatów.

1.3. Tezy i zagadnienia pracy

W mojej pracy zamierzam wskazać na silne powiązanie wymienionych w tytule prądów filozoficznych. Pragmatyzm Williama Jamesa kładzie u podstawy wielu swoich twierdzeń tezy sceptyckie; takie też są w pewnej mierze jego wyniki. Jednakże pragmatyzm wydaje się być pozytywnym programem dla sceptyka - człowieka wątpiącego. Według klasycznego rozwiązania sceptyckiego konsekwencją spekulacji powinno być epoche, czyli zawieszenie osądu we wszystkich sprawach. William James zajmując się psychologią i filozofią wypracował teorię, która pozostając w dużej mierze zgodna ze sceptycyzmem, zaspokaja także wymagania praktyczne człowieka. Występujące powszechnie u ludzi pragnienie pewności i potrzeba podejmowania decyzji zostały uwzględnione w jego systemie, chociaż sceptycyzm odmawiał im racji bytu. W ten sposób pragmatyzm wydaje się być rozwinięciem, pewną modyfikacją oraz wzbogaceniem myśli sceptycznej.

[ poprzedni || następny]